Lipoedeem

Lipoedeem wordt eigenlijk gespeld als lipo-oedeem en betekent ‘vetzwelling’. Het staat ook bekend als syndroom. De vetcellen zijn wel in staat vet en vocht in zich op te nemen, maar kunnen het niet meer afvoeren. Vandaar de naam lipoedeem.

Deze chronische aandoening van het vetweefsel wordt vaak niet, of op zijn best veel te laat gediagnosticeerd. Het treft bijna altijd vrouwen en wordt meestal pas zichtbaar na extreme hormoonschommelingen zoals puberteit, zwangerschap en overgang.

Grote hoeveelheden subcutaan (=onderhuids) vet hoopt zich op rondom de heupen, dijen, knieën en onderbenen. Minder vaak zijn (ook) de armen aangedaan. Kenmerkend voor lipoedeem is de symmetrie: het manifesteert zich aan beide zijden waarbij de enkels/voeten en polsen/handen slank zijn. Dit in tegenstelling tot lymfoedeem, dat zich ook aan één been of één arm kan voordoen en waarbij handen en voeten ook aangedaan zijn.

Tijdens een thermografisch onderzoek waarbij ook armen en benen in beeld komen, is vaak goed zichtbaar dat sprake is van lipoedeem. De temperatuurpatronen zijn significant anders. Al moeten vooral de symptomen die vrouwen beschrijven voor elke zorgverlener een ‘red flag’ zijn dat er sprake is van lipoedeem in plaats van lymfoedeem, obesitas of ‘gewoon’ overgewicht.

Hoe ontstaat lipoedeem

De oorzaak is (nog) niet bekend. Mogelijk spelen erfelijke factoren een rol. Op dit moment lijken de volgende factoren een rol te spelen bij het ontstaan van lipoedeem:

  • Hormonale disbalans
  • Chronische fysieke of mentale stress
  • Overgewicht
  • Teveel of verkeerd eten
  • Te weinig spierarbeid en/of te lang zitten of staan
  • Bestaand lymf- of veneus oedeem

Omdat de symptomen vaak ontstaan na puberteit, zwangerschap en overgang, is duidelijk dat disbalans van vrouwelijke hormonen een rol speelt. Door de continue stress van lipoedeem op het lichaam, raakt de hormoonhuishouding steeds verder uit balans, waardoor de kans op ontstaan en verergering alleen maar groter wordt. Een vicieuze cirkel dus.

De vetcellen blokkeren na verloop van tijd de lymfevaten die cruciaal zijn voor je vochthuishouding en je immuunsysteem. Doordat lipoedeem de goede afvoer van lymfevocht in de weg staat, ontstaat lymfe-oedeem (ophoping van lymfevocht).

Lymfoedeem veroorzaakt geen lipoedeem, maar bij lipoedeem kan wel lymfoedeem ontstaan. Dan spreek je van lipolymfoedeem.

Door lipoedeem is vaak ook sprake van een minder sterk bewegingsapparaat: banden van enkels, voeten en knieën zijn zwak, er is vaak verminderde spierkracht en het ondersteunende bindweefsel is slapper. Als lipoedeem niet juist behandeld wordt, kan het leiden tot chronische infectie, slechte wondheling, fibrose (littekenachtig weefsel) en verharde huid op de aangedane lichaamsdelen.

De oorzaak, maar ook de gevolgen, van lipoedeem kunnen zowel fysiek als psychisch van aard zijn. Het is een vicieuze cirkel van chronische fysieke klachten, de mate van onbegrip van de sociale omgeving, de mate van onbegrip bij medici, de extreme maatregelen die vrouwen nemen om ‘af te willen vallen’ met alle gevolgen vandien voor het metabolisme, het ‘fat-shamen’ van de maatschappij, de voor de buitenwereld onzichtbare extreme fysieke pijn. Chronische stress zorgt voor problemen in de hormoonhuishouding, waardoor niet alleen lipoedeem, maar ook aandoeningen als diabetes, vermoeidheid, overgewicht, onvruchtbaarheid, etc. steeds prominenter actief worden. Vergeet dan ook niet de stress die ontstaat als je elk jaar weer je zorgbijdrage kwijt bent aan specialistenbezoeken die je geen voordeel in ziektelast opleveren. Of van de continue zoektocht naar steeds nieuwe passende en lekker zittende kleding. Wat dat niet kost! De maat van je bovenlichaam kan 40 zijn, terwijl je voor je onderlichaam zomaar maat 48 of 54 nodig kan hebben. Ik zei toch, een vicieuze cirkel.

In de praktijk zie je dat veel vrouwen niet alleen lipoedeem hebben, maar dat zij ook lijden aan andere aandoeningen als overgewicht, obesitas, diabetes. 70% tot 80% van de lipoedeempatiënten zou overgewicht hebben. Ook hartklachten en veneus oedeem (vocht dat zich ophoopt door een slecht functionerende bloedcirculatie) komt geregeld voor. Door complexiteit van factoren kan het stellen van de diagnose soms lastig zijn. Maar niet onmogelijk! Vaak wordt de diagnose niet of onjuist gesteld waardoor vrouwen bijvoorbeeld vetzucht wordt aangepraat en allerhande diëten worden geadviseerd zonder resultaat. Daarom is een correcte diagnose de eerste stap naar een goede behandeling.

De basis is voor iedereen hetzelfde; om een gezond lichaam na te streven moet je leren volwaardige voeding te herkennen en te kiezen. Calorische inname is daarbij ondergeschikt. Jammer genoeg zal een arts je doorverwijzen naar een diëtiste die zich beperkt tot calorie-inname en calorieverbruik. Het is belangrijk om volwaardige voedingsmiddelen te eten, met de juiste voedingsstoffen om goed te kunnen functioneren. En dat betekent voornamelijk dat je voorbewerkt voedsel, lightproducten, eigenlijk alles in zakjes, pakjes en potjes, links moet laten liggen en zelf weer aan de bak moet in de keuken, zoals je moeder’s moeder ook deed. Geen sinecure in de huidige maatschappij, ga er maar aanstaan, naast je werk, je gezin, je vrienden, je sport, óók nog tijd besteden aan uitzoeken en bereiden van volwaardige, creatieve en smakelijke maaltijden.

Spieren die worden gebruikt, hebben brandstof/energie nodig. Die energie komt uit voeding, of uit de vetvoorraad. Als je spieren weinig worden gebruikt, neemt de spiermassa en daarmee de spierkracht af. Bij lang zitten worden spieren weinig gebruikt. Bij lang staan ook! Lipoedeempatiënten hebben gemiddeld 30% minder spierkracht, wat weer leidt tot inactiviteit. Je lymfsysteem is volledig afhankelijk van de beweging van je spieren om vocht af te voeren. Door afname van beweging bestaat het risico dat je veneus oedeem en/of lymfoedeem ontwikkelt. Ga er maar aanstaan; voldoende bewegen als je benen zo zwaar aanvoelen als betonnen palen waaromheen prikkeldraad wordt strakgetrokken… Herken je een nieuwe vicieuze cirkel?

Minder spierkracht leidt tot afname van de pompfunctie van het lymfsysteem. Je lichaam zet meer vet af in het weefsel waar de lymfestroom vertraagd is. Hierdoor verergert het lipoedeem; je komt in een negatieve spiraal.

Hoe herken je het?

  • Lipoedeem wordt meestal zichtbaar aan het eind van de puberteit en dan vooral aan de onderbenen, binnenkant van de knieën, dijen, heupen, buik en soms ook aan de onder- en bovenarmen.
  • Opvallend is het ontbreken van zwelling aan de hand- en voetrug en zijn de polsen en enkels vaak slank. Bij lipoedeem voelt de huid in de eerste jaren zacht aan, maar in de loop der tijd kunnen veranderingen in het onderhuidse vetweefsel optreden. De vetcellen bij lipoedeem zijn vergroot en kunnen een dubbele kern hebben. Deze vergrote vetcellen trekken vocht aan en kunnen dit niet meer afvoeren. Door dit (lymf)oedeem ontstaat zwelling. De huid wordt stugger en onregelmatiger, vooral als er sprake is van overgewicht.
  • Bij andere vormen van oedeem kun je deukjes in de huid drukken (pitting oedeem), bij lipoedeem kan dit niet. Wel ontstaan fijne putjes (cellulitis / sinaasappelhuid). Door een verhoogde kwetsbaarheid van de haarvaatjes in het vetweefsel ontstaan gemakkelijker bloeduitstortingen.
lipoedeem happy healthcare

Pijn onderscheidt lipoedeem van lymfoedeem. Pijn komt bij lymfoedeem weinig voor.

  • Vrijwel alle patiënten ervaren een pijnlijk, gezwollen gevoel in het aangedane deel van de benen. De huid, vooral van de scheenbenen is erg gevoelig voor druk van buitenaf (zoals bij het dragen van steunkousen).
  • Een koud gevoel, voornamelijk van de onderbenen, enkels en voeten, wordt ook vaak ervaren. In de loop van de dag nemen de oedeemklachten toe, vooral bij warmte.
  • Patiënten ervaren ook moeheid, wat lichamelijke inspanning bemoeilijkt.
  • Na lang staan en/of zitten kan aan het eind van de dag enige zwelling van de voeten optreden. Dit kan wijzen op een beginnend, bijkomend veneus of lymfoedeem. Als bij hoog leggen van de voeten de zwelling niet afneemt is er sprake van lipoedeem. Bij alléén veneus of lymfoedeem neemt dat juist wel af. Langer bestaand lipoedeem en overgewicht belasten de gewrichten extra. Daardoor komen voet-, knie- en heupklachten bij lipoedeem vaker voor.

Wat kun je eraan doen?

  • Let op voor het ontstaan van overgewicht omdat toename van vet op de plaatsen van lipoedeem door een dieet niet gemakkelijk meer verdwijnen! Stap over op volwaardige voeding en zoek hulp daarbij van een (orthomoleculair) voedingscoach. Een diëtist zal je onvoldoende kunnen helpen. Bij een normaal lichaamsgewicht heeft afvallen geen effect op het lipoedeem.
  • Hou je spiermassa op peil door voldoende ‘normale’ lichaamsbeweging (denk dan aan fietsen, zwemmen, roeien, dansen, milde fitness en dergelijke). Zwaardere (duur)sport als hardlopen zorgt juist voor fysieke stress, wat op zijn beurt weer zorgt hormoonDISbalans waardoor je lichaam zich ‘beveiligt’ met gewichtstoename door vet en vocht vast te houden.
  • In bijna alle gevallen van lipolymfoedeem en/of veneus oedeem wordt patiënten geadviseerd een aangemeten steunkous te dragen om extra vochtopslag tegen te gaan en afvoer van lymfe te bevorderen. Steunkousen bij lipoedeem zijn geen sinecure en vrijwel altijd pijnlijk! Op den duur wennen patiënten er meestal wel aan, maar aangenaam wordt het nooit.

Van belang is verder:

  • Als er sprake is van een lymfoedeem-component, kan aanvullende therapie worden gegeven zoals manuele lymfdrainage, zwachteltherapie gevolgd door aangemeten steunkousen. Liefdevolle manuele lymfedrainage volgens de súperzachte (Oostenrijkse) Voddermethode heeft geweldig effect op herstel van de lymfestroom én -door de intense ontspanning- op verlaging van het stressniveau.
  • Suppletie van een goede omega-3 heeft meetbaar effect op de permeabiliteit (=doorlaatbaarheid) van de celwanden, hiermee kunnen voldoende afvalstoffen uitstromen waardoor belangrijke voedingsstoffen weer voldoende toegang krijgen hun belangrijke werk te doen.
  • Medicijnen hebben geen enkel effect. Plastabletten kunnen zelfs extra risico’s opleveren. Ook producten om overtollig vet en cellulitis te behandelen lossen niets op. Je vet en putjes blijven, alleen je geld lost op!
  • Met liposuctie wordt vetweefsel weg-geopereerd. Onder narcose wordt vetweefsel verwijderd met vibrerende afzuigbuisjes.
  • Soms kan psychosociale hulp of coaching kan bijdragen aan het veranderen van een vaak negatief zelfbeeld.
  • Langdurige follow-up, begeleiding, objectieve effectmeting (zowel omtrek, gewicht en spierkracht) en zorgvuldige documentatie om te kijken of een behandelplan effectief is, is raadzaam.

De moraal van het verhaal

Lipoedeem is niet te vergelijken met lymfoedeem

Voeding, beweging en ontspanning hebben grote invloed op de vermindering van de ziektelast van lipoedeem. Hoe eerder je ermee start, hoe groter het effect! Je kunt je voorstellen dat hoe meer verhard de vetcellen zijn, hoe moeilijker de weg terug is. Maar ook dán kun je met manuele lymfedrainage grote effecten bereiken in ontspanning en pijnbeleving. Wil je zelf aan de slag voor een betere beheersing van lipoedeem? kijk eens of je onderstaande tips kunt toepassen:

  • Ontspan, zorg voor minder stress.
  • Beweeg!! Een uurtje per week als je verder de hele dag zit, is niet genoeg!
  • Krachttraining (20%) afwisselen met een milde duursport (80%) als wandelen of ontspannen zwemmen is ideaal.
  • Eet zoveel mogelijk zoals onze voorouders dat ook deden (80% groenten, 10% dierlijk, 10% gezonde vetten) en besteed zelf tijd aan het bereiden van je eten (= ontspanning).
  • Probeer af te vallen als je te zwaar bent. En als je eet zoals onze voorouders aten, dan is dat een logisch gevolg. Ga onder geen beding ‘een dieet’ aan.
  • Ondersteun je lichaam met de juiste voeding, of wanneer nodig met een goed supplement. Zoek hiervoor contact met mijn of met een collega-professional.

Wil je meer voeding- en leefstijladvies? Meld je hieronder dan aan voor mijn zondagochtend-inspiratiemail.

marielle van tienen happy healthcare

Marielle van Tienen

Specialist Vrouwen- en Borstgezondheid, Therapeut Manuele Lymfedrainage, Lichaamsthermograaf bij Happy Healthcare

Biedt Manuele Lymfedrainagetherapie, Thermografie en (leefstijl)advies om je (borst)gezondheid te optimaliseren en biedt hulp bij hormoon- en voedingsproblemen.